Donderdag, 3 april 2008 

"Het tweede onderzoek over financiële issues binnen één jaar. Iedereen begrijpt dat er iets mis is." Zo begon het pleidooi dat de fractie van PACT Aalsmeer bij monde van fractievoorzitter Ulla Eurich hield op 3 april jonstleden. Toen werden de uikomsten van het onderzoek behandeld dat KMPG in opdracht van het college had uitgevoerd. Aanleiding voor dit onderzoek waren de immense budgetoverschrijdingen op grote bouwprojecten zoals de PUK, de nieuwe school in Kudelstaart, en het Praamplein. Lees hier het volledige pleidooi van PACT.  

"Voorzitter, 

Het tweede onderzoek over financiële issues binnen één jaar. Iedereen begrijpt dat er iets mis is. Toen wij ons bogen over de uitkomsten van het onderzoek naar de begrotingssystematiek in de zomer van het afgelopen jaar, wisten wij nog niet dat ons grote financiële tekorten bij bouwprojecten boven het hoofd zouden hangen. Die berichten sloegen bij de PACT fractie dan ook behoorlijk heftig in. Vooral omdat wij toen nog volledig in het duister tasten over wat er aan de hand was en we dus moesten vrezen dat er nog veel meer boven zou komen drijven.

Laat ik positief beginnen. PACT is zeer content met de voortvarendheid waarmee het college zelf aan de slag ging om de oorzaken van de budgetoverschrijdingen boven water te krijgen met een grondig onderzoek. Ook het direct stilleggen van de activiteiten op het Praamplein getuigt van verantwoordelijkheidsgevoel. Met de openheid richting de raad ten aanzien van de uitkomsten van het onderzoek stelt u zich bewust kwetsbaar op en dat respecteren en waarderen wij bijzonder.   

De door KPMG gekozen werkwijze getuigt van een heldere aanpak: doorlichting van de genoemde projecten en gesprekken met sleutelfiguren gebaseerd op een aantal fundamentele waarden van een organisatie, namelijk:

• de professie  
• het gedrag en 
• de cultuur.  

Met name die laatste twee aspecten zijn naar de mening van de PACT fractie belangrijk omdat het juist de mensen zijn die invulling geven aan de professie. Als het om mensen gaat moet je extra zorgvuldig zijn. De mensen waar we het hier over hebben zijn toegewijde ambtenaren die – en daarvan zijn wij overtuigd – de intentie hebben hun werk goed te doen. Los van het feit dat wij als raad niet over het ambtelijk apparaat gaan, zou dat ook niet kies zijn omdat zij zich in het openbaar niet kunnen verdedigen. Zoals het een professionele fractie betaamt, respecteren wij dat volledig en zonder aarzelen. Wij zijn ons er zeer bewust van dat het ambitieniveau van deze gemeente hoog is, wellicht te hoog, en dat er in de afgelopen jaren door een kleine organisatie erg veel is gepresteerd. Onze dank hiervoor.  

Maar wij zitten hier vanavond niet omdat het allemaal zo goed gaat. De PACT fractie drong er in december op aan dat de onderste steen boven zou komen. Met die toezegging gingen wij akkoord met een onderzoek in opdracht van het college. Niet om met de vinger te kunnen wijzen richting de “schuldigen”, wij zijn immers geen rechtbank, maar om te snappen waar de pijn zit en om de kwaal voorgoed te kunnen laten genezen. Wij wilden inzicht krijgen in wat er is gebeurd, de waarheid vinden, en hoe het zo ver heeft kunnen komen. Daarbij ging het ons om twee aspecten:

• Mocht blijken dat er bewust nalatig of onrechtmatig is gehandeld, dan moet worden opgetreden; dat is de verantwoordelijkheid van het college; daar en alleen daaraan zouden wij al dan niet politieke consequenties verbinden.
• Waar in de werkwijze is het fout gegaan, opdat die processen worden aangepast en kan worden geborgd dat herhaling wordt voorkomen.   

Nu ligt het onderzoeksrapport van KPMG voor. De hamvraag voor de PACT fractie is: Is de onderste steen boven gekomen? Die vraag kunnen wij nog niet direct bevestigend beantwoorden. Kunt u dat wel? 

Er zijn gelukkig geen aanwijzingen van bewust frauduleus gedrag of andere onrechtmatigheden. Dat is alvast een hele geruststelling. Wat is er dan wel uit het onderzoek gekomen? Ik citeer: “De financiële beheersing van bouwprojecten is voor verbetering vatbaar.” Wat de PACT fractie betreft is dit een understatement. En: “Het is niet mogelijk om één gremium aan te wijzen als oorzaak.” Een typische polder-oplossing: iedereen heeft het een beetje fout gedaan. Dat is PACT wat te gemakkelijk. Zo kunnen we er weinig van leren en lijkt het er op het eerste gezicht op dat de onderste steen lekker veilig op de bodem blijft liggen.

Gelukkig gaan de onderzoekers verder dan in de samenvatting wordt gesuggereerd. Laten we de uitkomsten dus even van iets dichter bij bekijken.  

Wij hebben het rapport gespeld en de twee cases PUK en Praamplein zorgvuldig geëvalueerd. Als je duikt in de cases en je leest de huiveringwekkende relazen, dan kom je tot de conclusie dat het een spaghettibord was van actoren: door elkaar heen krioelend, vaak bewust niet afstemmend, elkaar meer niet dan wel begrijpend, zelfs elkaar ontwijkend, de hete aardappel genaamd verantwoordelijkheid in elkaars schoot werpend. Met daaroverheen een sausje van storende factoren als gebrek aan structuur en verantwoording afleggen en niet de juiste instrumenten gebruiken.  

Veel kritiek is er in het rapport aan het adres van het bestuur:

• onduidelijke rol- en taakverdeling met betrekking tot grote projecten;
• B&W geeft onvoldoende, onvolledige financiële en kwantitatieve informatie aan de gemeenteraad;
• portefeuillehouders acteren bij grote projecten als zelfstandige managers
• toetsende rol directie en controller onvoldoende 

En dan doet zich één probleem voor: aan welk bestuur moet de kritiek worden geadresseerd? Daar is maar één antwoord op: aan het huidige bestuur, er is geen ander. Wij realiseren ons terdege dat de problemen ten tijde van vorige colleges ontstaan zijn. Ú kunnen wij niet verantwoordelijk stellen voor het ontstaan van de ellende. Wij stellen u er wel voor verantwoordelijk dat u het niet verder laat escaleren, dat u de problemen oplost en dat u per direct  adequate maatregelen treft om herhaling te voorkomen.  

Om de situatie beter te kunnen beoordelen zoeken wij nog antwoord op de volgende vragen: 

Ten aanzien van de PUK: Toen u het project overnam als portefeuillehouder, zette u toen geen vraagtekens bij uw rol van op zo grote afstand staande bestuurder?  Op welk moment realiseerde u zich dat er problemen waren? Zou u wéér voor deze constructie kiezen: schoolbesturen volledig zelfstandig opererende bouwheren terwijl de gemeente verantwoordelijk is voor de financiën? Bij de Brede School ging het mis, toen was de gemeente bouwheer, bij de PUK ging het mis, toen waren de schoolbesturen bouwheer. Je zou bijna zeggen: laten we in Aalsmeer nooit meer een school bouwen. We kunnen het niet! Of wel?  

Ten aanzien van het Praamplein: In het rapport staat dat de huidige portefeuillehouder in december 2006 wist dat het tekort geschat werd op € 500.000. U heeft toen de raad niet geïnformeerd omdat u ervan uit ging dat het goed zou komen. Was dat een verstandige beslissing? Zou u dat zo weer doen? 

Dan wat betreft de rol van de raad. Conclusie uit het onderzoek van KPMG:

• De raad heeft onvoldoende gebruik gemaakt van zijn controlerende taak.
• De gemeenteraad stelt onvoldoende kwalitatieve en kwantitatieve kaders voor projecten.  

Het college heeft dan wel op hoofdlijnen gerapporteerd maar onvoldoende duidelijk en met cijfers onderbouwd aan de raad kenbaar gemaakt dat er financiële problemen waren of te verwachten waren. Een oplettende raad had doorgevraagd. Er was echter geen sfeer van wantrouwen jegens het college, en dus vertrouwde de raad er volledig op dat het college, volstrekt te goeder trouw, op tijd aan de bel zo trekken. Dat gold toentertijd ook voor PACT als oppositiepartij. Dom? Beetje wel. Dat praten wij beslist niet goed. Ook niet wat PACT betreft. Maar ook de “Het komt wel goed” mentaliteit was niet geheel ongegrond: was het niet zo dat elk jaar opnieuw geld overbleef terwijl er eerst krampachtig gezocht moest worden naar bezuinigingsmogelijkheden? Het kwam altijd wel goed.  

Hoe dan ook, de PACT fractie heeft veel meer behoefte aan inzicht in het financiële reilen en zeilen van de gemeente om verantwoorde beslissingen te kunnen nemen. En dat geldt in nog grotere mate voor projecten. Want bij projecten gaat het goed  mis. KPMG constateert: 

• Men gaat er ten onrechte van uit dat bij overschrijding van investeringskredieten niet altijd aanvulling aan de raad gevraagd hoeft te worden; dit kwam ook aan de orde tijdens de afgelopen beraadsvergadering bij de kleinere projecten en de herstelmaatregelen; het is dus een structureel probleem.
• Projecten maken geen of onvoldoende onderdeel uit van de Planning&Control cyclus en vallen daarmee nagenoeg buiten het gezichtsveld van de raad. Terwijl er vaak miljoenen Euro’s gemeenschapsgeld in omgaan met grote risico’s.

De PACT fractie heeft kennis genomen van de maatregelen die college en directie gaan treffen. En opnieuw spreken wij onze waardering uit voor de voortvarendheid waarmee het college op het rapport heeft gereageerd en actiepunten in de procesmatige en organisatorische sfeer heeft geformuleerd die deels zelfs al in uitvoering zijn.  Maar is dat voor de PACT fractie voldoende houvast om vol vertrouwen de toekomst tegemoet te zien? Nog niet helemaal.  Wij willen dat deze ellende zich niet nog een keer kan voordoen en hebben hardere garanties nodig:

1. Projecten moeten per ommegaande onderdeel uit gaan maken van de planning- en control cyclus en de daaruit voortvloeiende tussentijdse rapportages, de jaarrekening en de programmabegroting.
2. De raad dient ongevraagd, intensief en met gevoel voor maat te worden geïnformeerd over de stand van zaken: ligt een project op schema, is de budgetbesteding conform de kostenbegroting, welke knelpunten doen zich voor of dreigen zich voor te doen, enzovoorts.
3. Er moet per direct gebruik worden gemaakt van de door KPMG geadviseerde uniforme ramingstructuur voor projecten, ook voor alle lopende projecten.
4. Wij willen voortaan bij elk kredietvoorstel een kostenraming als bijlage vinden en een risicoanalyse bij projecten. 

De garanties hebben wij tevens verwoord in een motie die wij hierbij alvast aankondigen. Uw toezeggingen en de naleving daarvan zullen wij in de praktijk nauwgezet volgen.  

En zelf zullen we onze ogen en oren nog veel meer dan voorheen open houden. Wij zullen ook de griffier vragen voor ons waakhond te spelen. Hij moet letterlijk en figuurlijk snuffelen naar informatie, aanslaan als hij onheil riekt, en blaffen als het niet goed zit. Wij zetten als fractie dan de tanden er in.  

Voorzitter, twee onderzoeken in één jaar, zo begon ik. Wij hopen vurig dat dit niet het topje van de ijsberg is maar dat we nu volledig zicht hebben op alle problemen. Is dat zo? Zo niet, dan nodigen ook wij u graag uit ons vanavond vooral niet te sparen en alles op tafel te leggen wat wij verder nog moeten weten.

Dank u wel."

Ulla Eurich

Fractievoorzitter PACT Aalsmeer